DIGITALNA ARHIVA ŠUMARSKOG LISTA
prilagođeno pretraživanje po punom tekstu




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 78     <-- 78 -->        PDF

AKTUALNA PROBLEMATIKA


ULOGA INŽENJERA I TEHNIČARA ŠUMARSTVA
U PRIPREMI OPERATIVE ŠUMARSTVA ZA OPŠTENARODNU
ODBRANU*


Šume se još i danas najčešće shvataju kao objekat za proizvodnju drveta
za potrebe stanovništva i industrije. To je, međutim, samo tek jedna funkcija
šume. U novije vreme opšte korisne funkcije šuma imaju sve veći značaj,
kao jedna od bitnih komponenata uslova življenja. Ovaj dvojni karakter daje
šumama poseban značaj i uvrštava ih u dobra od opšteg interesa »koja uživaju
posebnu zaštitu i koriste se pod uslovima i na način koji je propisan
zakonom« (Ustav SFRJ, član 85—86).


U uslovima eventualnog rata šume dobijaju još veći značaj, jer predstavljaju
važan faktor za organizaciju odbrane zemlje.
Koliki je značaj šuma, najpotpunije i najbolje se vidi tamo gde šuma
nema.
Upravo naša iskustva iz poslednjeg rata potvrđuju značaj šuma:



za organizaciju strategije i taktike odbrane,

za skloništa za narod i njegovu imovinu,

za razne delatnosti za potrebe armije i naroda, sklonjene od oka neprijatelja,

stratešku zaštitu za vreme kretanja vojske i njene opreme i materijala
po šumskim putevima i drugo.
Globalno gledano, šume su rasprostranjene po celoj teritoriji SFR Jugoslavije,
u ravnicama i planinskim predelima. Međutim, njihova konkretna
rasprostranjenost ne zadovoljava, jer ima velikih površina i šumskog zemljišta,
po svim socijalističkim republikama i pokrajinama, koje su bez šumskog
pokrivača.


U Jugoslaviji ima ukupno oko 8,7 miliona hektara šumom obraslih površina.
Po šumovitosti naša zemlja zauzima u Evropi sedmo mesto. Pored odraslih,
ima još oko 1,6 miliona hektara neobraslog šumskog zemljišta. Obrasla
površina čini šumovitost od 34% u odnosu na ćelu teritoriju SFRJ, i po ovom
pokazatelju zauzimamo peto mesto u Evropi. Na jednog stanovnika dolazi
0,36 ha šumom obrasle površine, što nas u Evropi svrstava takođe na peto
mesto.


Iskazano stanje treba, međutim, sagledati i sa drugih aspekata. Tako na
primer, od ukupno obraslih šuma samo je 63 % očuvanih šuma, a 37% su
degradirane šume, šikare i makije. Peto mesto u Evropi po pošumljenosti je


* Referai održan na Savjetovanju o ulozi inženjera i tehničara u općenarodnoj
obrani, održanom u Zagrebu od 7. do 9. XII 1977. god.


ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 79     <-- 79 -->        PDF

svakako dobro, ali struktura te pošumljenosti ne zadovoljava, obzirom da
drvna masa takvog šumskog fonda daje samo 2,1% prirasta i tako nas svrstava
čak na dvadesetšesto mesto u Evropi.


KADROVI U ŠUMARSTVU


Koliko će se saznanje o značaju šuma u miru i u posebnim uslovima
usmeriti na opšte koristi društva, između ostalog i pre svega, zavisi od osposobljenosti
inženjera i tehničara šumarstva, da svojim znanjem i praktičnooperativnim
sposobnostima usmere sve osobine šume na opšte koristi društva.
Taj ljudski faktor, a u njemu je posebna odgovornost inženjersko-tehničkog
kadra kao najstručnijeg, je nosilac i istovremeno izvršilac svih zadataka u
oblasti šumarstva, kako u miru tako, i više, u posebnim uslovima rata.


Sve šume u Jugoslaviji predate su kolektivima osnovnih organizacija rada
šumarstva na gazdovanje, s tim da su one dužne da ih održavaju i unapređuju
putem povećanja kvaliteta i prirasta, te proširenjem šumskog fonda
putem pošumljavanja i podizanja plantaža. Tako su kolektivi organizacija
udruženog rada šumarstva, a u okviru njih inženjersko-tehnički kadrovi posebno,
preuzeli obavezu da održavaju, unapređuju i opslužuju 1/3 teritorije
Jugoslavije, gde su uživaoci društvo u celini.


Inženjersko-tehnički kadar strukovno se organizuje, kao uostalom i druge
struke, tako da se u organizacijama udruženog rada formiraju Sekcije inženjera
i tehničara šumarstva i industrije za preradu drveta. Udruživanjem
sekcija na nivou skupština opština formira se Društvo inženjera i tehničara
šumarstva i industrije za preradu drveta. Na nivou socijalističkih republika
i pokrajina, formirani su savezi inženjera i tehničara šumarstva i industrije
za preradu drveta, a sve je to, na nivou federacije, objedinjeno u Savez inženjera
i tehničara šumarstva i industrije za preradu drveta.


U 1974. godini bilo je ukupno 62.719 zaposlenih u privredi šumarstva Jugoslavije,
od čega je 1.611 bilo inženjera i 2.929 tehničara. Ovaj inženjersko-
tehnički kadar raspoređen je na specifične poslove šumarstva sa 86 %, a
ostatak od 14% radi na drugim poslovima. Ovo brojno stanje odnosi se samo
na privredu u oblasti šumarstva i to isključivo u društvenom sektoru. Ukupno,
visoko školovanog osoblja inženjera i tehničara zaključno sa 1974. godinom
bilo je: inženjera šumarstva — 4.629, a tehničara šumarstva — 8.882.
Iz ovoga proizlazi da je u privredi zaposleno samo oko 1/3 školovanog stručnog
kadra u oblasti šumarstva.


U svemu nedovoljan je broj stručnog, inženjersko-tehničkog kadra u privredi
šumarstva, a naročito na terenu, gde je najpotrebniji. Odnos inženjera
i tehničara, zaposlenih u privredi šumarstva, je 1:1,8.


Starosna struktura zaposlenih u šumarstvu je veoma nepovoljna, što se
vidi iz sledećih podataka: do 35 godina starosti ima samo 14.000 radnika ili
25 %, a 35 % radnika starije je od 45 godina. To je za teške i naporne poslove
u oblasti šumarstva veoma nepovoljna struktura. Ona je nepovoljna i sa stanovišta
angažovanja mlađih radnika za obuku za rad sa mehanizovanim sredstvima,
što takođe čini teškoće. U posebnim uslovima rada ova činjenica bi
naročito uticala na efikasno izvršavanje zadataka, i zbog toga je potrebno na
vreme preduzeti odgovarajuće korake za promenu ove strukture.




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 80     <-- 80 -->        PDF

PLANIRANJE


Proizvodnja u šumarstvu karakteriše se dugim rokovima. Često uloženi
rad jedne generacije uživa naredna generacija. To čini i specifičnost planiranja
u šumarstvu. Međutim, bez obzira na specifičnosti, planiranje se vrši u
osnovnim organizacijama udruženog rada, a objedinjavanje i usklađivanje
razvoja na nivou radnih organizacija. Poteškoće su u tome što planovi OOUR-a
treba da se usaglase sa planovima i potrebama opšte narodne odbrane, jer
se često teritorija na kojoj privređuje osnovna organizacija udruženog rada
prostire na teritorije više opština, a svaka od njih traži da se na njenom
području stokiraju oprema i materijali za zaštitu, vrše pošumljavanja i si.
Iz tih razloga predstoji potreba za utvrđivanjem metoda usklađivanja planova
sa potrebama i planovima opšte-narodne odbrane. Kada je organizacija
udruženog rada na teritoriji više opština metodika bi naročito trebalo da
se resi objedinjavanje planova na nivou radnih organizacija, kao zbir ili
stvarne mogućnosti svih OOUR-a u radnoj organizaciji.


Organizacije udruženog rada na osnovu propisa republičkih i pokrajinskih
zakona o šumama izrađuju ŠUMSKO-PRIVREDNE OSNOVE, kao bazni
planski dokumenat za održavanje šumskog fonda, njegovo unapređenje i proširenje.
Sumsko-privredna osnova sadrži sve glavne pokazatelje razvoja organizacije
udruženog rada u oblasti šumarstva. Osnova se radi za period od
10—20 godina, pa prema tome, ona predstavlja plan za dugoročnije sagledavanje
gazdovanja šumama. Programirani radovi i mere sadržane u Osnovi
zasnivaju se, po pravilu, na maksimalnom i racionalnom korišćenju privrednog
potencijala šuma, u skladu sa usvojenim smernicama razvoja šumarstva
od strane društveno-političkih zajednica i uz puno uvažavanje opšte-korisnih
funkcija šuma.


Šumsko-privrednu osnovu izrađuje i usvaja OUR-a a saglasnost za njenu
primenu daje skupština opštine za svoje šume ili više njih, ako se teritorija
OUR-a proteže na više opština. Obzirom na značaj šumsko-privredne osnove


— njen dugoročni karakter i značaj šuma, koji prevazilaze granice OUR-a
ili skupštine opštine, neophodno je da se samoupravno dogovori i izradi opšte
uputstvo za izradu šumsko-privredne osnove, kojim bi se mogao obuhvatiti
i deo od interesa za potrebe opštenarodne odbrane. Neke socijalističke republike
i pokrajine već su pristupile izradi ovih uputstava, a davanje saglasnosti
na šumsko-privredne osnove prepustile su širim društveno-političkim
zajednicama.
Kod planiranja proizvodnje posebno mesto treba da ima stalna potreba,
na svim mestima i u svako doba »mogućnost snabdevanja hranom na licu
mesta«. Upravo je tu posebna odgovornost na inženjersko-tehničkom kadru
da kompleksno i dugoročno sagleda sve ono što šuma može pružiti čoveku ako
se njome pravilno gazduje. Kod podizanja novih šuma, zatim kod svih vrsta
nege šuma i melioracije, neophodno je predviđanje i unošenja tzv. šumskih
voćkarica, odnosno njihovo favorizovanje na mestima gde se po prirodi nalaze,
kao i šumski plodovi koji se sada najčešće neorganizovano sakupljaju. Na taj
način izmiče oku stručnjaka gde su sve locirani plodovi i u kojem obimu.
Ako bi se organizacija zadržala u rukama inženjersko-tehničkog kadra, verovatno
da bismo u kratkom vremenu imali katalog po vrsti i količini šumskih
plodova u OOUR-a i praćenjem rada na sabiranju plodova verovatno bi se




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 81     <-- 81 -->        PDF

ušlo u suštinu ove proizvodnje, koja bi mogla da postane i rentabilnija u
mirnodopskim uslovima, tako što bi se počele primenjivati i mere već poznate
u nauci o odabiranju i selekcionisanju sa ciljem da se dobije rodnost i plodnost
koja je optimalna.


Druga komponenta snabdevanja hranom na licu mesta jeste divljač. Danas
postoje organizacije za lov, a lovna nauka razvila se do mere koja primenom
tih saznanja obezbeđuje uzgajanje divljači u obimu, koji bi danas
sigurno zadovoljio, a naročito što za razvoj lova imamo izvanredne prirodne
uslove.


Međutim, postojeća organizacija lovišta ne zadovoljava. Lovišta su previše
usitnjena i prepuštena lovačkim društvima, koja su po pravilu sa vrlo
oskudnim kadrom i bez ikakvih materijalnih sredstava. Neprihvatljivo je
potpuno organizaciono odvajanje lovišta od šume i šumarstva, već i zbog
toga što je stručna definicija šume da je ona »geo-biocenonza«. Radi potpunog
korišćenja prirodnog bogatstva šume, inženjersko-tehnički kadar šumarstva
prilikom planiranja mora sagledati i razvoj divljači na određenoj površini
po broju, vrsti, starosnoj strukturi i odnosu polova. Posebnim ugovorom
sa lovačkim društvima moguće je regulisati eksploataciju lovišta, ali tako da
se određen broj divljači na dotičnoj šumskoj površini trajno održava, što je
neobično važno za posebne uslove rada, a značajno za potpuno i kompleksno
korišćenje određenog zemljišta pod šumom.


PROIZVODNJA


Proizvodnja u šumarstvu odvija se putem pošumljavanja i seče drveta
i njegovog iskorišćavanja, zatim putem zaštite šuma. Šume su, međutim, najvećim
delom izvan naseljenih područja i van komunikacija, što organizaciju
rada čini vrlo složenom. Rad pod tako nepovoljnim i teškim uslovima, na
otvorenom prostoru u bespuću, daje relativno niske efekte sa nižim stepenom
produktivnosti, što ima za posledicu nezadovoljavajuću ekonomičnost.
Zato je, pored ostalog, neophodno uvođenje mehanizacije u radove šumarstva.
Taj proces je već u punom jeku i računa se da je dostigao:


— faza seče i izrade 95 %
— faza privlačenja (panj—put) 50%
— faza utovara 30 %
— faza transporta 95 %
Sada su u šumarstvu — društveni sektor — najbrojnije motorne festere,
kojih ima oko 13.000 komada. Motorne festere se uvoze sa zapada uz dosta
visoku cenu (Švedska, SR Nemačka, Kanada), zatim traktori — uglavnom
točkaši — naše proizvodnje, ali namenjeni poljoprivredi. Traktora ima ukupno
oko 1.800 komada, među kojima je 250 specijalno konstruisanih zglobnih
traktora za rad na teškim poslovima u šumarstvu. Ovi traktori se uvoze sa
zapada uz veoma visoku cenu i nepovoljne uslove. Da su cene prihvatljivije
šumarstvo bi znatno povećalo angažovanje ovih specijalnih traktora za rad
u šumi. Uvozi se i laka mehanizacija za potrebe zaštite šuma i uzgoja.


Proces uvođenja mehanizacije je normalan i potreban. Međutim, u posebnim
uslovima privređivanja mehanizovana sredstva rada donose i velike
brige i probleme.




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 82     <-- 82 -->        PDF

Proizvodnja u šumarstvu, pored uvođenja mehanizovanih sredstava, limitirana
je i stanjem šumskih puteva To je i razlog što su se sve OUR-a
šumarstva osposobile i organizovale da grade šumske puteve. Šumski putevi
dakle imaju značaj za količinu (obim seča) i troškove proizvodnje. Međutim,
u posebnim uslovima rata, šumski putevi dobijaju na značaju, jer, u slučaju
potrebe, mogu preuzeti funkciju saobraćaja od javnih puteva. U 1974. godini,
na svakih 3,6 km javnih puteva dolazio je 1,0 km šumskog puta. Problem je,
međutim, u tome što ih je u apsolutnom iznosu još uvek malo i što se nezadovoljavajuće
sporim tempom grade. Osim toga, i gradnja je po tehničkim
elementima različita, što je posledica odsustva preciznijih smernica za gradnju
šumskih puteva, pa bi se trebalo samoupravno dogovoriti o minimalnim
uslovima za tehničke elemente koje bi morali usvojiti pri gradnji šumskih
puteva. Prilikom dogovaranja o tehničkim elementima morala bi se imati
u vidu namena ovih puteva u posebnim uslovima rada.


Sto je mreža puteva gušća, to je OUR-a sigurnija u izvršenje svojih planova
i racionalniju proizvodnju. Osim toga, ne može se ni zamisliti upotreba
mehanizacije bez minimalne mreže puteva (oko 10 km na 1000 ha).


Već je rečeno da je, najvećim delom, angažovana mehanizacija stranog
porekla, uglavnom sa zapada. U slučaju posebnih uslova privređivanja (rata),
stokovi rezervnih delova brzo bi se utrošili i mehanizacija prestala da funkcioniše.
Ako bi se moralo ostati pri istoj proizvodnji razumljivo da bi trebalo
povećati angažovanje radne snage. Međutim, jasne su mogućnosti u tim uslovima
oko angažovanja radne, snage, posebno mlađe, obzirom na veoma teške
fizičke poslove i uslove pod kojima se radovi obavljaju. Posledica bi bila ne
isporučivanje određenih, planom predviđenih, šumskih sortimenata, što bi
izazvalo niz poremećaja u organizaciji odbrane zemlje. Ako bi naša domaća
industrija počela da proizvodi mehanizovana sredstva za šumarstvo onda bi
ovi problemi izostali. Upotreba mehanizacije po količini sada je već u takvom
obimu, koji je ekonomski interesantan za sve industrije pa i za našu.


Iz toga proizlaze obaveze inženjersko-tehničkog kadra da na vreme,
upravo u miru, tako organizuje svoju proizvodnju i nabavku opreme i materijala,
da u posebnim uslovima ne dođe do zastoja niti do smanjenja proizvodnje,
te da ovu proizvodnju može prilagoditi određenim uslovima rada.


ZAŠTITA ŠUMA


Društveni značaj šuma obavezuje sve OUR-a koje gazduju šumama da
organizuju zaštitu šuma. Zaštita šuma u posebnim uslovima u pravilu mora
da počiva na organizacionim šemama zaštite šuma u miru. Ona međutim,
mora biti uprošćena i prilagođena novim uslovima, mobilna i opremljena
sredstvima i oruđima neophodnim za efikasno vršenje funkcije.


Služba zaštite šuma mora biti kadrovski osposobljena, jer su neophodna
znanja za predviđanje uzročnika šteta, zatim utvrđivanje njihovog porekla u
cilju određivanja mera borbe za suzbijanje štetnika.


Posebno je pitanje ,dekomtaminacije, hemijske ili nuklearne. Za ovu svrhu
neophodna je obuka kadrova a verovatno i neka predhodna ispitivanja.




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 84     <-- 84 -->        PDF

— Prilikom donošenja propisa o šumsko-privrednim osnovama i ostalih
tehničkih uputstava, kao i propisa iz oblasti zaštite šuma, neophodno je voditi
računa da oni budu tako koncipirani da odgovaraju posebnim uslovima
rada.
— Prilikom donošenja dugoročnih planova do sada nije posvećivana
dovoljna pažnja iskorišćavanju sporednih šumskih proizvoda (plodova, divljači,
gljiva i dr.) niti su u planiranju stvarani uslovi za njihov optimalni razvoj,
pa bi ovaj propust u narednom periodu trebalo postepeno ispravljati.
— Inženjersko-tehnički kadar u šumarstvu nije dovoljno osposobljen najnovijim
dostignućima u primeni znanja iz opšte narodne odbrane na poslovima
šumarstva, pa bi preko organizacija inženjera i tehničara 1 uz saradnju
ostalih nadležnih organa trebalo sačiniti program obuke inženjersko-tehničkog
kadra u šumarstvu.
— Svaka od pokrenutih tema u ovom izlaganju zahteva potpunije sagledaavnje,
pa bi bilo potrebno organizovati posebno savetovanje o ulozi šumskih
potencijala i kadrova koji rade u šumarstvu u opšte-narodnoj odbrani,
gde bi se detaljnije razmotrija sva ova pitanja i doneli precizniji zaključci
i preporuke za dalji rad.
Na kraju treba istaći:
Ubrzani razvoj nauke i tehnike ne samo da je umanjio višestruku ulogu
šume u eventualnim uslovima rata, nego se srazmerno povećanju stepena tehničkog
razvoja ova uloga sve više povećava i postaje sve veća i značajnija.


Žarko OSTOJ1Ć, dipl. inž. šum.
predsjednik
IO Saveza ITŠID Jugoslavije




ŠUMARSKI LIST 1-3/1978 str. 83     <-- 83 -->        PDF

U zaštiti šuma od bitnog značaja je simptologija, jer se, prema promenama
opšteg izgleda biljaka i promenjenom stanju ponašanja životinja u šumi,
može konstatovati o kakvom se napadu radi i na vreme preduzeti mere u
cilju sprečavanja pojave šteta velikih razmera.


U planovima zaštite šuma posebno mesto mora da ima razrada plana i
zaštite šuma od požara. Problem požara u šumi i preventive je u miru veoma
složen. Planom se moraju predvideti sredstva rada za suzbijanje požara. Obzirom
na vrlo brz razvoj tehnike uopšte i sredstava za gašenje požara posebno,
neophodno je odabrati sredstva za suzbijanje i gašenje požara. Za požare
velikih razmera i u predelima naročito osetljivim na požare danas je već
jasno da su najefikasnije sredstvo za gašenje požara za to specijalno konstruisani
avioni. Ovi avioni, pored toga što direktno gase vatru putem »vodenih
bombi« mogu i da na lice mesta prebacuju ljudstvo i da se koriste i za
druge svrhe u posebnim uslovima rata. Obzirom da je efekat aviona veoma
visok, parametar rada širok i daleko premašuje površinu i najvećih radnih
organizacija, a i nabavna cena je vrlo visoka, neophodno je udruživanje i
zajednička nabavka i korišćenje aviona. Rad na takvom međurepubličkom
dogovoru je u toku.


U direktnoj borbi protiv štetnika putem tehničkih sredstava i u zaštiti
šuma je princip da se merama preventive spreči pojava šteta velikih razmera.
Zato je razrada preventivnih mera upravo u rukama inženjersko-
tehničkog kadra, koji još u miru i na vreme treba svojim stručnim znanjem
da stvara šumske zajednice otporne na štetočine i da još pri podizanju šuma
i planiraju i podižu mešovite sastojine, kao oblik otporniji od čistih monokultura.


U pripremama mera borbe i planiranju sredstava za zaštitu šuma mora
se, posebno po svakom sredstvu — naročito hemijskom, predvideti njegova
upotreba i mesto upotrebe, obzirom na njegovu efikasnost. Posebno se planira
i predviđa upotreba sredstava, koja mogu da nanesu štetu, pa su u miru
pod zabranom (upotreba u krajnjoj nuždi).


Značajni su -zadaci iz ove oblasti na inženjersko-tehničkom kadru, naročito
stoga što se vrlo brzo pronalaze nova sredstva, manje štetna i efikasnija,
pa je neophodno stalno praćenje i promena, odnosno dopuna spiskova sredstava
za suzbijanje štetnika.


Obzirom na značaj, potrebno je u ovoj oblasti organizovati posebno savetovanje,
iz kojih bi se, eventualno, utvrdila i potreba za održavanje specijalističkih
seminara i kurseva.


ZAKLJUČCI


Iz svega izloženog moguće je izvući sledeće zaključke:


— Uloga inženjersko-tehničkog kadra šumarstva u pripremi ukupne operative
šumarstva za opšte-narodnu odbranu je izvanredno velika. Ona se
prvenstveno ogleda u:
— Obuci kadrova da prilikom preduzimanja svih akcija u miru one budu
sračunate i tako koncipirane, da pored toga što efikasno doprinose izvršavanju
proizvodnih zadataka u mirnodopskim uslovima, mogu se efikasno
koristiti i u posebnim uslovima rada. Ovo je naročito potrebno imati u vidu
prilikom dugoročnog planiranja, odnosno donošenja šumsko-privrednih osnova.
81